ΤΟ ΚΑΘΟΛΙΚΟ




Το μοναστήρι, όπως αναφέραμε, ανακαινίζεται ριζικά κατά την πρώτη δεκαετία του 16ου αιώνα. Τότε ανεγείρεται από τα θεμέλια του και το σημερινό καθολικό (Ναός του Αγίου Νικολάου) από το Μητροπολίτη Λαρίσης 'Αγιο Διονύσιο τον Ελεήμονα (+28 Μαρτίου 1510), που εγκαταβίωσε και πέρασε εκεί ειρηνικά τα τελευταία του χρόνια ως μοναχός, και από τον έξαρχο Σταγών ιερομόναχο Νικάνωρα (+1521/22). Το καθολικό της Μονής αποτελείται από έναν μικρό μονόκλιτο ναό, σχεδόν τετράγωνο, ακανόνιστο όμως και παράγωνο εξαιτίας της στενότητας του βράχου, με μικρό τρούλο στο κέντρο της στέγης, σκοτεινό και χωρίς παράθυρα, αφού έπρεπε να κτισθεί επάνω του κυρίως ναού και άλλος όροφος.Προηγείται εσωνάρθηκας (λιτή), αρκετά ευρύχωρος σε σύγκριση με το στενόχωρο κυρίως ναό.
Αγιογράφηση-Θεοφάνης
Το κομψό καθολικό της Μονής έχει αγιογραφηθεί από τον περίφημο Κρητικό ζωγράφο Θεοφάνη Στρελίτζα, τον επιλεγόμενο Μπαθά, τον Οκτώβριο του 1527 (έτος από κτίσης κόσμου, ζλς'-7036), σύμφωνα με την κτιτορική επιγραφή, πάνω από την είσοδο του νάρθηκα προς τον κυρίως ναό.
Ο Θεοφάνης Στρελίτζας-Μπάθας, ο αγιογράφος του καθολικού, κατάγεται από οικογένεια καλλιτεχνών, η οποία από την τουρκοκρατούμενη Πελοπόννησο, πιθανότατα από τη Βυζαντινή πόλη Μούχλι, μετανάστευσε κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 15ου αι. και εγκαταστάθηκε στην ενετοκρατούμενη Κρήτη. Ο ζωγράφος Θεοφάνης γεννήθηκε την τελευταία δεκαπενταετία του 15ου αι. στο Ηράκλειο, όπου ακολούθησε το οικογενειακό καλλιτεχνικό επάγγελμα. Παντρεύτηκε και απέκτησε δυο γιούς, το Συμεών και το Νεόφυτο, οι οποίοι αργότερα έγιναν αγιογράφοι.
Πριν το 1527 ο Θεοφάνης έγινε μοναχός, ίσως μετά το θάνατο της συζύγου του. Το 1536 εισέρχεται στην αδελφότητα της Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Όρους, όπου βρίσκονται και τα δύο παιδιά του ως μοναχοί. Το 1543 μετακομίζει στις Καρυές. Πέθανε στο Ηράκλειο της Κρήτης, στις 24 Φεβρουαρίου 1559.
Ο Θεοφάνης υπήρξε άριστος αγιογράφος, ο κυριότερος εκπρόσωπος της Κρητικής Σχολής, στην οποία έδωσε και την κλασσική της μορφή.
Το 1527, Οκτωβρίου 12, ολοκληρώνει την τοιχογραφηση του καθολικού του Αγίου Νικολάου Αναπαυσά Μετεώρων.
Ύστερα από οχτώ χρόνια (1535) αγιογραφεί το καθολικό της Μεγίστης Λαύρας. Αλλα και η εξαιρετική τοιχογραφία της Μεγάλης Τράπεζας της Λαύρας συνδέεται απωσδήποτε με το όνομα του (περίπου 1535). Το 1545-1546 θα τοιχογραφήσει με το γιό του Συμεών το καθολικό και την Τράπεζα στη νεοσύστατη Μονή Σταυρονικήτα.
Ακόμη τρία εικονοστάσια αποδίδονται στο Θεοφάνη και στους συνεργάτες του, της Λαύρας (1535;), του Πρωτάτου (1542) και του Σταυρονικήτα (1546), επίσης οι τοιχογραφίες στο παρεκκλήσι του Προδρόμου της Μονής Σταυρονικήτα (1546).
Η τοιχογράφηση του καθολικού της Μονής Αγίου Νικολάου Αναπαυσά αποτελεί το παλιότερο τοιχογραφικό επώνυμο έργο του μεγάλου καλλιτέχνη και αρχηγέτη της Κρητικής Σχολής Θεοφάνη, του Αρίστου Αγιογράφου, όπως τον χαρακτηρίζει ο άλλος γιός του, μοναχός Νεόφυτος, στην επιγραφή του Ναού της Παναγίας στην Καλαμπάκα, τον οποίο τοιχογράφησε το 1573.
Αναμφισβήτητα η τοιχογράφηση του καθολικού της μικρής αυτής Μετεωρίτικης Μονής φέρει την προσωπική σφραγίδα με όλα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ανεπανάληπτης τέχνης του Μεγάλου Κρητικού ζωγράφου, ευγένεια, ζωντάνια, δροσερότητα, πλαστικότητα, μαλακούς και φωτεινούς τόνους και γενικά υψηλή ποιότητα και τελειότητα στο σχεδιασμό και στη χρωματική απόδοση των μορφών, γνωρίσματα που τελικά αποκρυσταλλώθηκαν, τυποποιημένα όμως, στα μεγάλα τοιχογραφικά σύνολα της ωριμότητας του στις αγιορείτικες μονές Μεγίστης Λαύρας και Σταυρονικήτα.
Σημειώνουμε ειδικότερα ότι ο Θεοφάνης στον Αναπαυσά δίνει δείγματα ενός ασυνήθιστα πλούσιου, για την εποχή του, αποθέματος εικονογραφικών θεμάτων της βυζαντινής παράδοσης. Αφήνει όμως να φανεί ταυτόχρονα, ότι κατείχε παράλληλα και πλούσιο θεματολόγιο ιταλικής καταγωγής ('Ακρα ταπείνωση, 'Αγιος Χριστόφορος, Θρόνος Παναγίας κ.α.), τα οποία βέβαια ως ακραιφνής Ορθόδοξος παραδοσιακός Αγιογράφος τα προσάρμοζε απόλυτα στα αυστηρά βυζαντινά πρότυπα.
Ιδιαίτερα η ευαισθησία του ως καλλιτέχνη φαίνεται στα καθαρά διακοσμητικά θέματα, όπου δείχνει εκπληκτική αίσθηση του χώρου και της λειτουργικότητας τους.
Ο Θεοφάνης, παρά τη στενότητα και το ακανόνιστο του ναού, κατόρθωσε να απεικονίσει με εκπληκτική ευχέρεια και πληρότητα όλους τους εικονογραφικούς κύκλους (δογματικό, λειτουργικό, χριστολογικό, αγιολογικό).
1) Νάρθηκας

Εικονίζονται εδώ οι νεώτεροι κτίτορες της Μονής, ο Διονύσιος Λαρίσης και ο ιεροδιάκονος Νικάνωρ, ολόσωμοι, με το μοναχικό ένδυμα, δίπλα στη βρεφοκρατούσα ένθρονη Παναγία, την ελπίδα των πιστών, καθώς και στον όσιο πατέρα και καθηγητή του Μεγάλου Μετεώρου, Αθανάσιο.
Αρκετό χώρο καταλαμβάνουν σκηνές από τα θαύματα
του Χριστού (ανάβλεψη του τυφλού, ο εν Κανά γάμος, θεραπεία του υδρωτικού κ.λ.π.)
Ζωγραφίζονται επίσης άγιοι, όσιοι και ασκητές, μεγάλες μορφές της μοναχικής και ασκητικής ζωής ('Αγ. Αντώνιος, 'Αγ. Ευθύμιος, 'Αγ. Σάββας, 'Αγ. Θεοδόσιος Κοινοβιάρχης κ.α.).
Εντυπωσιακές είναι οι πολυπρόσωπες συνθέσεις: Η επιβλητική σκηνή της Δευτέρας Παρουσίας, η εκφραστική κοίμηση του Αγίου Νικολάου, η αριστουργηματική σύναξη του Οσίου Εφραίμ. Θαυμάσια είναι και η παράσταση του Αδάμ στον Παράδεισο, όπου ονοματοθετεί τα διάφορα ζώα και πτηνά: "και εκάλεσεν Αδάμ ονόματα πάσι τοις κτήνεσι και πάσι τοις πετοινοίς του ουρανού και πάσι τοις θηρίοις του αγρού". 

2) Κυρίως ναός
Στον τρούλο εικονίζεται η γλυκειά μορφή του Ιησού Χριστού ως Ελεήμονα, γεμάτη
αγάπη και συμπάθεια. Ακολουθούν παρακάτω η θεία λειτουργία των Αγγέλων και στην επόμενη σειρά, με μεγάλη πλαστικότητα στην κίνηση, οι δέκα προφήτες της Παλιάς Διαθήκης, που κρατούν ενεπίγραφα ειλητάρια.
Ζωγραφίζονται επίσης άγιοι ολόσωμοι ή σε στηθάρια (Μερκούριος, Ευστάθιος, Νικόλαος ο νέος, Ιωάννης ο Δαμασκηνός κ.λ.π.).
Παριστάνονται ακόμα σκηνές από το Δωδεκάορτο, καθώς και Χριστολογικά από τη ζωή και τα πάθη του Χριστού.

3) Ιερό
Στην πρόθεση εικονίζεται ο Χριστός σαν η 'Ακρα Ταπείνωση, στην κόγχη της Αγίας Τράπεζας η Πλατυτέρα με τους Ιεράρχες Ιωάννη Χρυσόστομο και Μέγα Βασίλειο.
Από την Παλιά Διαθήκη παριστάνονται ο δίκαιος Ιακώβ, ο προφήτης Ησαΐας και κάτω από την Αγία Τράπεζα ο Ιωνάς, που εξέρχεται από την κοιλιά τοθ κήτους, σύμβολο της τριήμερης ταφής και Ανάστασης του Κυρίου μας.



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου